DRAGAN GMIZIĆ: Antifašizam na D-listi

"Dobro poznat lek protiv vladajuće ideologije 'krvi i tla' koja dominira Srbijom od 1988."

20. apr 2020

Osvrt na nedavno objavljenu memoarsku knjigu Živana Marelja: „Ukidanje autonomnosti Vojvodine: početak razbijanja Jugoslavije“

Lekari imaju običaj da kažu: mladi lekar jednu bolest leči sa dvadeset lekova, dok njegov iskusni kolega sa jednim lekom leči dvadeset bolesti. Zanimljivo je da od sredine osamdesetih godina 20. veka, kada su se prvi put direktno suprotstavili napadu ideologije „krvi i tla“ pa do danas, tzv. vojvođanski autonomaši insistiraju na antifašizmu kao univerzalnom leku za većinu društvenih bolesti ili barem onih najgorih poput nacionalizma.

U tome je dosledan i Živan Marelj, nekadašnji visoki partijski i državni funkcioner iz doba SFRJ, čija je memoarska knjiga „Ukidanje autonomnosti Vojvodine: Početak razbijanja Jugoslavije“ (Dan Graf, Beograd, 2020.), nedavno objavljena. Upoznajući nas sa dugom i zanimljivom profesionalnom karijerom, Živan Marelj svedoči o političko-ekonomskoj prošlosti Vojvodine u drugoj polovini 20. veka. Marelj je pripadao fakultetski obrazovanoj posleratnoj generaciji političara čiji je zadatak bio da postepeno preuzme vlast od tzv. starih, partizanskih kadrova. Ekonomsko obrazovanje i politički talenat (a neki bi dodali i sremačko poreklo) omogućili su mu brz uspon u pokrajinskoj administraciji sedamdesetih i osamdesetih godina 20. veka. Kao mladom ekonomskom stručnjaku, kojem tadašnji politički vrh AP Vojvodine (Doronjski, Stojšić, Vlajković, Alimpić, Veselinov,…) apsolutno veruje, povereno mu je da zajedno sa prof. dr Stevanom Mezejiem i prof. dr Tihomirom Šuvakovim napiše analizu o ekonomskom zaostajanju Vojvodine. Reč je o dokumentu od prvorazrednog istorijskog značaja u kojem se dokazuje nepravedan odnos zajedničke države prema pokrajni. Ti podaci biće obilato korišćeni od strane najvišeg partijskog rukovodstva pokrajine, Stevana Dorornjskog pre svih, kao argument odbrane suštinske autonomije. Marelj je svedok tih događaja. Insajder. Njegov stil pisanja o brojnim političkim sukobima i njihovim ključnim akterima je lagan i inženjerski precizan. On čitaoce ne drži zatvorene u zadimljenim skupštinskim kancelarijama i plenumskim salama. Ne tračari (za razliku od recimo Dušana Čkrebića, čiji memoari su na momente nečitljivi jer je informacije koje iznosi gotovo nemoguće proveriti), već odmereno balansira između anegdota, analiza i dokumenata.

Lekcije prošlosti za njega su osnov promišljanja budućnosti: „Svako kolebanje između monarhističke-velikosrpske, sa jedne strane i antifašističke države Srbije, sa druge strane, jeste vraćanje u greške koje Srbija više ne može ispraviti bez daljih tragičnih posledica po srpski narod“.

Marelj još jednom potvrđuje da unutar tzv. autonomaškog političkog vrha nije bilo suštinskih, dakle ideoloških, već moglo bi se reći tehničkih razlika u odgovoru na, kako kaže – militantni nacionalizam Slobodana Miloševića. Marelj piše: „Personalno gledano na Osmoj sednici rodio se ‘srpski Mesija’ Slobodan Milošević, kome je majka nacionalizam Dobrice Ćosića a otac militantnost Nikole Ljubičića i delova JNA. Srbija je imala nesreću u kojoj se nacionalizam dobrog pisca a lošeg političara Dobrice Ćosića i militantnost dobrog generala i lošeg političara Nikole Ljubičića spojio u politički alat kojim se otpočelo razbijanje višenacionalne Jugoslavije„. Reč je o tezi koja se, sa manje ili više varijacija, može pronaći u gotovo svim do sada objavljenim memoarskim knjigama i svedočenjima ključnih političkih figura AP Vojvodine (Stevan Doronjski, Boško Krunić, Živan Berisavljević, Dušan Popović, Đorđe Stojšić, Nikola Kmezić i dr.). Šta je to novo u memoarima Živana Marelja? Pre svega, on dodatno problematizuje odnos tadašnjeg partijskog (Stipe Šuvar) i državnog (Raif Dizdarević) vrha SFRJ prema aktuelnom sukobu vojvođanskog i srpskog rukovodstva: „Celo leto 1988. godine tutnje mitinzi po Vojvodini a odgovori jugoslovenskog rukovodstva uglavnom se svode na mlitave podrške i, čak kritike. Tadašnja rukovodstva republika se spremaju da postanu svako u svom ataru ‘mali Titići“ (tako je za života upozoravao Kardelj)“.

Marelj svoje tvrdnje „da je savezno rukovodstvo saučesnik političkog puča“ potkrepljuje i dokazima poput depeše koju je uputio Raif Dizdarević, tadašnji Predsednik Predsedništva SFRJ. U tom smislu šteta je što „neautorizovane stenograme sednica SKJ koje je video“ nije i priložio jer predstavljaju važnu nijansu političkog potreta Stipe Šuvara, ovog inače veoma interesantnog i kod nas zapostavljenog hrvatskog političara, kojeg srpski nacionalisti optužuju da je zdušno podržavao tzv. autonomaše. Važan deo njegovog svedočenja posvećen je i odnosima među rukovodećim članovima Pokrajinskog komiteta Saveza komunista Vojvodine. U posebnom poglavlju „Kontraverze u knjigama“, on nastavlja polemiku i osporava pojedine tvrdnje posebno Dušana Popovića (Letopis o Vlaovićima, Agencija MIR, Novi Sad 2004.) o ulozi Jovana Veselinova, Stevana Doronjskog, Boška Krunića i Radovana Vlajkovića za koga kaže „uz svo poštovanje za iskustvo i rad Dušana Alimpića i Boška Krunića, ključni čovek kontinuiteta odbrane autonomije, posle Stevana Doronjskog, je Radovan Vlajković„.

Iako za istraživače svakako korisna, ostaje otvoreno pitanje da li su široj čitalačkoj publici svedočenja o ovim odnosima toliko značajna. Tim pre jer veoma složeni lični odnosi nemaju veze sa iskrenim i doslednim antifašističkim delovanjem apsolutno svih pomenutih aktera. Ne treba zaboraviti na činjenicu da je Milošević pripadao srpskim komunistima te da je preuzeo rukovodstvo nad partijom sa otvorenim nacional-socijalističkim programom. Naravno da je bilo otpora i 8. sednica je svakako vrhunac te partijske i ideološke borbe ali, većina ga je podržala. Knjga Živana Marelja predstavlja još jedan dragoceni dokaz da je rukovodećim ljudima u AP Vojvodini bilo jasno da parole o „nacionalnoj slobodi“ nisu ništa drugo do rušenje antifašističkih i socijalističkih temelja na kojima je stajala suštinska sloboda (obrazovna, kulturna, ekonomska pa i nacionalna ) svih građana tadašnje SFRJ.

Oni su se otvoreno suprotstavili nadolazećem nacional-socijalizmu i to jeste najveći moralni kapital generacije koja je braneći političku i ekonomsku autonomiju Vojvodine branila i antifašističku tekovinu decentralizovane Srbije i Jugoslavije.

Marelj, i hvala mu na tome, uočava i potcrtava da smena Miloševića nije značila i smenu njegove politike: „Nova DOS-ova vlast sa Koštunicom i Đinđićem na čelu, trebalo je da napravi diskontinuitet u odnosu na odluke režima upravo po pitanju ukidanja autonomnosti pokrajinama, jer je ono na kraju i dovelo do vojne intervencije NATO-a. Uradili su suprotno, preuzeli su državni centralizam i model partijske države a zatim su upali u još veće greške kad su u dodvoravanju klero-nacionalizmu uveli u škole veronauku a u privatizaciji nastavili i razvili pljačkašku rasprodaju društvenog kapitala“.

Epilog politike DOS-a dobro je poznat, baš kao što je i dobro poznat lek protiv vladajuće ideologije „krvi i tla“ koja dominira Srbijom od 1988. Uostalom, zato je i antifašizam i stavljen na tzv. D-listu.

(Autonomija)

Podelite ovu stranicu!

Karikatura nedelje
STUPS: Lovac
Pretraga arhive
Pretraga po datumu
Pretraga po kategorijama
Google Pretraga