RANKO KONČAR: Ideja autonomije je uvek bila demokratska

29 Mar 2008

Kada

Ranko Kon?arKada se u okviru ustavnog i nacionalnog pitanja posmatra politika stranaka prema autonomiji Vojvodine, postaje belodano koliko su aktuelne stranke baštinile od svojih prethodnika – radikala, demokrata, socijalista, i dr. Tu se može uo?iti izravan kontinuitet u strana?koj politici. Tako radikali baštine konzervativnu i patrijarhalnu nacionalisti?ku misao i osporavanje svakog autonomnog identiteta Vojvodine, demokrate nejasnu misao o pitanju autonomije Vojvodine. To je, uostalom, bilo karakteristi?no za sve stranke ?ije su centrale bile u Beogradu, a ogranci samo u Vojvodini. Me?u pripadnicima tih stranaka bilo je Vojvo?ana koji su druga?ije mislili pitanje autonomije, ali ih je politika centrale sputavala da se o tome eksplicitnije izjasne, kaže u razgovoru za Danas profesor na Katedri za istoriju Filozofskog fakulteta u Novom Sadu.
Kada se javljaju autenti?ne vojvo?anske stranke?
– Može se uo?iti da su opredeljenja ve?ine pomenutih stranaka proizilazila iz shvatanja o istovetnosti nacije i države, što je uglavnom i generiralo konzervativnost njihovih politi?kih programa i težnji. Ta faza u pogledima na Vojvodinu traje sve do 1929. godine, budu?i da nema politi?kih stranaka koje imaju vojvo?anski identitet i karakter. Tek posle 1929. godine pojavljuju se politi?ke stranke i grupacije koje promovišu vojvo?anski identitet. Od gra?anskih partija to ?e prvo u?initi Samostalne demokrate Svetozara Pribi?evi?a, posle izdvajanja iz Demokratske stranke i napuštanja unitarno-centralisti?kih pogleda na državnopravno ure?enje Jugoslavije. Potom ?e to zahvatiti i odre?ene grupacije iz Radikalne i Demokratske stranke koje ?e politi?kom životu Vojvodine dati liberalniji smisao i u pogledima na ustavne probleme zemlje, ali i autonomije Vojvodine kao istorijske pokrajine.
Da li su razlozi za formulisanje posebnosti i autonomnosti Vojvodine bili ekonomske prirode kao što su danas?
– Po?elo je i kao ekonomsko pitanje, ali je stav politi?kih partija i državnog centra prema Vojvodini posle 1918. godine poprimio i širi karakter. Uglavnom se izražavao u nipodaštavanju i osporavanju istorijskog identiteta Vojvodine kao recidiva “austrijanštine i ma?aronstva”, marginalizacije Novog Sada kao duhovnog i politi?kog središta Vojvodine i vojvo?anskih Srba – strah da mu se u novim uslovima vrate ti atributi i ožive autonomne ideje Vojvodine iz 19. veka, predlozima da se Matica srpska preseli u Beograd, sumnjama u nacionalnu svest vojvo?anskih Srba kojima se ograni?avala mogu?nost zapošljavanja u policijskim i bezbednosnim poslovima i dr. Koreni takvih pojava bili su objektivno dublji. Nalaze se i u istorijskim razlikama koje su obeležile razvoj Vojvodine u okvirima Habzburške monarhije, i Srbije. Za srpsko gra?anstvo iz Vojvodine nacionalna svest se podrazumevala i nije se ose?ala potreba za njenim dokazivanjem i unificiranjem u svim aspektima politi?kog života, a posebno u marginalizaciji Vojvodine i njenog ekonomskog razvoja, koji se u po?etku najviše manifestovao u preteranom poreskom optere?enju i ponižavaju?em ratnom porezu koji je napla?ivan samo u Vojvodini i dr.
Kada su po?eli sporovi izme?u unitarista i autonomista?
– Tek u drugoj fazi pitanje autonomije Vojvodine se pojavljuje kao ustavno i sistemsko pitanje. Tada dolazi do krize i rasula centralisti?kih partija unutar kojih se javljaju grupacije koje se jasnije odre?uju i prema pitanjima autonomije Vojvodine i potrebi njenog ustavnog definisanja. Sva nastojanja vojvo?anskih politi?ara da iniciraju rasprave o ustavnim pitanjima i položaju Vojvodine uglavnom su do?ekivana etiketama: “Vi ste separatisti”, “Vi ugrožavate i razbijate srpsko nacionalno jedinstvo” i sl. Ta retorika, formulisana dvadesetih i tridesetih godina 20. veka, prati Vojvo?ane i vojvo?anske politi?are do današnjih dana. To se sa?uvalo kao politi?ki mentalitet u komunikaciji sa Vojvodinom. Dakle, nije samo u pitanju položaj Vojvodine i kako su ga videle razli?ite politi?ke stranke, ve? kako se upravljalo i kako se i danas teži upravljati.
Kada je postavljeno pitanje ustavnog položaja Vojvodine u socijalisti?koj Jugoslaviji?
– Sa slabljenjem blokade kojoj je Jugoslavija bila izložena od 1948. godine pa do Staljinove smrti, koja je poja?ala unutrašnji centralizam u zemlji, dolazi do izvesne demokratizacije u politi?kom životu. Tada se u politi?kom rukovodstvu Srbije po?inju postavljati pitanja o perspektivi razvoja jugoslovenske federacije, karakteru jugoslovenstva, položaju Srbije kao republike i dr. U tom kontekstu (po?etkom 60-ih godina) izražava se nezadovoljstvo unutrašnjom organizacijom i strukturom Srbije, posebno postojanjem dveju autonomnih pokrajina – AP Vojvodine i Autonomne Kosovsko-Metohijske oblasti. Smatralo se da bi ustavnim promenama trebalo ostvariti potpunu jednakost republika i u pitanjima njihove unutrašnje strukture. ?ini se to u trenutku kada su autonomne ingerencije pokrajina sasvim minorne i u politi?kom i u ekonomskom smislu, i podvedene pod rigidni centralizam – jugoslovenski i republi?ki. U pitanju su, izvesno, bila shvatanja da su autonomne pokrajine politi?ki balast Srbije, kojih se ona ustavnom reorganizacijom treba osloboditi. Potpuno je zanemarena ?injenica da se Vojvodina 1945. godine priklju?ila Srbiji kao autonomna pokrajina i da je to politi?ka stvarnost koja je proistekla iz opredeljenja oslobodila?kog i antifašisti?kog pokreta 1941-1945. godine.
Koliko je šira javnost u?estvovala u ovim sporenjima?
– Ta pitanja indirektno se otvaraju i od dela intelektualne elite Srbije, posebno u poznatoj polemici Dobrice ?osi?a sa slovena?kim intelektualcem Dušanom Pirjevcem. U kasnijim politi?kim zapažanjima bi?e ocenjeno da su tada otpo?eli sporovi o dubljim pitanjima jugoslovenskog državnopravnog identiteta i razvoja nacionalnog pitanja, odnosno sukobima unitarno-centralisti?ke i demokratske, samoupravne koncepcije razvoja Jugoslavije. Privremeno prevladavanje ovih sporova okon?a?e se 1966. godine politi?kim padom Aleksandra Rankovi?a, koji je simbolizovao unitarno-centralisti?ku koncepciju.
Gledaju?i podatke o nacionalnoj strukturi stanovnika Vojvodine tokom minulog stole?a ne mogu da se otmem utisku da je tokom ?itavog proteklog veka vo?ena dosledna politika promene nacionalne strukture u korist pove?anja broja Srba. O Kosovu je išla retori?ka pri?a kao o kolevci srpstva, ali se ono praznilo, a Vojvodina je bila odredište i za koloniste i za izbeglice i za takozvana raseljena lica.
– Mislim da su u pitanju složeniji demografski procesi, iako se istorijski ne mogu osporiti i neki državni projekti u tom smislu. U prošlosti postojali su na prostorima Vojvodine i nema?ki i ma?arski i jugoslovenski projekti koji su menjali njenu demografsku stvarnost. U 20. veku najve?e demografsko pomeranje Vojvodine ostvari?e se posle Drugog svetskog rata masovnom kolonizacijom i proterivanjem nema?ke manjine. Istorijske analize ovih procesa još nisu potpune. Otuda postoje i brojne kontroverze o svim aspektima ovih promena. Nesporno je da se postupak prema nema?koj manjini ne može smatrati civilizovanim aktom, ali kolonizacija Vojvodine 1945. godine posledica je mnogih objektivnih razloga – spašavanje stanovništva koje je u Drugom svetskom ratu doživelo pogrom i gubitak svih pretpostavki za egzistenciju i dr. Sama kolonizacija i njen karakter nije bila motivisana nacionalnim razlozima, ali ?e dovesti do prevage srpskog stanovništva u demografskoj strukturi Vojvodine i njegove apsolutne ve?ine, iako ?e lai?ki radovi upravo optužiti komuniste da su u tim procesima vodili antisrpsku politiku. Potonje demografske promene uslovljene su ekonomskom privla?noš?u Vojvodine, slobodom kretanja stanovništva i posledicama ratova iz 90-ih godina.
Kako vidite perspektivu autonomije Vojvodine, s obzirom da su sve stranke vojvo?anske provenijencije u velikoj defanzivi. Politi?ku mo? imaju stranke ?ije je sedište u Beogradu, koje u Vojvodini imaju svoje ekspoziture i koje shodno tome vode centralisti?ku politiku.
– Mogu da rezonujem samo kao istori?ar i da uvažavam relativno dugu genezu ideje autonomije Vojvodine. U prošlosti se ova ideja ve? susretala sa mnogim politikama koje su je i osporavale i minorizirale. Ipak je izlazila kao pobednik, zato što u 20. veku nije nikad po?ivala na separatisti?kim, ve? demokratskim osnovama – i kada je težila da se izrazi i kao jugoslovenska i samo kao srpska pokrajina. Zato sam i upozorio kako se pitanje autonomije može razumeti samo u kontekstu celine istorijske spoznaje razvoja zemlje u 20. veku, a ne parcijalnim eksplikacijama po nekog od važnih perioda u genezi autonomije. ?ini mi se da je njena demokratska supstanca ipak ja?a od svih nacionalizama kojima smo, nažalost, izloženi i danas. Otuda evropeizacija naših politi?kih i nacionalnih ideja u najboljoj evropskoj tradiciji, objektivno ?uva i naše demokratske reference.

Platforma Miloša Mini?a

U 1962. godini, i u kontekstu pomenutih sporova, do?i ?e do oštrih sukoba partijskog rukovodstva Vojvodine i republike Srbije. Povod je bila ustavna platforma republike koju je izradio Miloš Mini?, tadašnji predsednik republi?ke vlade, i koja je bila sasvim podudarna sa idejama da se unutrašnja organizacija Srbije izjedna?i sa drugim republikama. Platforma teži reorganizaciji Srbije na oblasti i u tom smislu precizira podelu Vojvodine na tri samoupravne oblasti – Srem, Banat i Ba?ku. Kako je platforma jasno negirala Vojvodinu kao ustavni subjekt i kako su takve ideje ve? bile u politi?koj empiriji Kraljevine SHS, to je izazvalo burne reakcije u Vojvodini, ali i polarizaciju oko ustavnih pitanja uopšte.
S obzirom da je ovaj spor objektivno imao i jugoslovenski karakter, u njega se upli?e i jugoslovensko politi?ko rukovodstvo koje brani ustavni dignitet Vojvodine. U ovom sporu prevagu je odnela jugoslovenska koncepcija, pa su potonje ustavne revizije oja?ale autonomni status Vojvodine i njenu vezu sa jugoslovenskim federalizmom uopšte. Politi?ko rukovodstvo Srbije najteže ?e pristati na legalizaciju veze Vojvodine i federacije, iako je ta relacija imala svoje uporište u razvoju ideje autonomije Vojvodine tokom Drugog svetskog rata.

(Danas)

Podelite ovu stranicu!