NENAD STEVOVIĆ: Vojvođanska naselja – geneza destrukcije

04 Jun 2010

Ovim prikazom se želi prije svega ukazati na permanentnu devastaciju vojvođanskog malog naselja kao specifikuma Vojvodine i njene ekonomske kičme. Ovaj nemilosrdni proces učinio je prvo da se Vojvodina kroz uništenje svojih malih naselja i kroz njihovo podjarmljivanje i depopulaciju svede na nekoliko većih gradskih centara koji ozbiljno strijeme da postanu socijalno problematične sredine

Ustav Republike Srbije u pogledu manjkavosti teritorijalne organizacije nema premca! Njegova rješenja ne predvi?aju prije svega ravnopravnost teritorijalnih jedinica, a kroz odgovaraju?a zakonska rješenja u pogledu Ustava, ne predvi?aju ni mogu?nost ostvarivanja takve ravnopravnosti. Ovo se naro?ito odnosi na Vojvodinu i njene specifi?nosti koje u Ustavu nijesu uvažene. Na žalost, ve? veoma poznata i provjerena rješenja u okruženju, koja su istovremeno veoma savremena u pogledu teritorijalne organizacije, nemaju adekvatnog zakonskog prostora da budu kod nas realizovana.
Teritorijalno-politi?ka (ustavna) hijerarhija – vertikala: država – pokrajina – okrug – opština – mjesna zajednica je u pogledu Vojvodine neprihvatljiva! Ovim rješenjem se name?e nepotrebna posrednost u ostvarivanju prava kroz lokalnu samoupravu, odnosno name?e se princip posredni?kog odlu?ivanja – što je loše rješenje i u modernoj Evropi kojoj društvenim koncenzusom svi težimo – prevazi?eno. Kada je u pitanju Vojvodina, njena struktura, veli?ina i teritorijalna specifi?nost, aktuelni na?in teritorijalne organizacije je ništa drugo nego derogiranje i degradiranje manjih sredina na nivo od prije najmanje dvije stotina godina.
Vojvodina je o?igledni talac Srbije (i) u ovom slu?aju! Vojvodina ima potpuno druga?iju organizaciju naselja i sa svojih 45 opština i sa dva miliona stanovnika u odnosu na Srbiju ima apsolutno pravo da svoju teritorijalnu organizaciju prilagodi svojim specifi?nim potrebama. Ako bi se primjenio isti princip teritorijalne organizacije kao u Srbiji, dakle ako bi se opštine organizovale po istom klju?u, Vojvodina bi imala najmanje 200 opština – što bi bilo dobro rješenje!
Ono što je Vojvodini – Evropskoj regiji potrebno je da se nivo lokalne samouprave spusti za jednu ljestvicu i da se u Vojvodini status opštine vrati svim naseljenim mjestima koja su ga imala do 1948. godine, naravno prema novim kriterijumima u skladu sa evropskom praksom.
U tom slu?aju bi Vojvodina imala efikasan opštinski aparat, malu administraciju, bolju me?usobnu komunikaciju jedinica lokalne samouprave, personalnu autonomiju za sve Vojvo?ane, bolju koordinaciju pred organima i institucijama pokrajine i mnoštvo drugih pozitivnih rješenja koja bi nesumljivo proistekla iz ovakve organizacije jedinica lokalne samouprave.
Prezentira?emo štetnosti aktuelne organizacije lokalne samouprave kroz komparativni primjer u odre?enim segmentima prikazan kroz nekoliko opština centralne Ba?ke. Cilj ove elaboracije proteklih 65 godina je da se jasno prezentira jedan kontinuirani proces uništavanja manjih naselja koja zbog organizacije lokalne samouprave nijesu u prilici da adekvatno brinu o svojim razli?itim potrebama. Izložiti ?emo genezu problema kroz ve? istorijsku vizuru naro?ito kolonisti?kih naselja ?ija se geneza ni po ?emu nije razlikovala od geneze ostalih naselja u Vojvodini.
Po završenom Drugom svjetskom ratu i nakon kolonizacije u vojvo?anskim opštinama se dešavaju krupne promjene. Najeklatantniji primjer za to je politi?ko – ekonomska organizacija naselja.
Godine 1945-46. u duhu socijalisti?ke strukturalne organizacije privrede razvijaju se “novi” tipovi privre?ivanja – zadrugarstvo po ugledu na kolhoze u SSSR-u, kao produkt korjenitih društveno-ekonomskih promjena nastalim revolucionarnim promjenama u NOB-u, u karakteru vlasti i privrede. Naime, Zakon o agrarnoj reformi stvorio je prvi pravni okvir za formiranje Selja?kih radnih zadruga (SRZ), koji je u Ustavu FNRJ iz 1946. godine definisan u svoja 3 ?lana o zadrugarstvu. Iste godine donijeto je uputstvo za formiranje SRZ, kao i Zakon o SRZ, koji je definisao na?in, kako se ispostavilo, obespravljivanja i izrabljivanja kolonista! Tako je zadrugarstvo u raznim oblicima, posebno kao SRZ, bilo prakti?no jedini na?in privrednog organizovanja Vojvo?ana i jedini reper koji je definisao socio-ekonomsku sliku naselja u Vojvodini.
Prve SRZ u vojvo?anskim naseljima formirane su odmah po okon?anju kolonizacije. Rad ovih zadruga zasnivao se na “dobrovoljnom” unosu individualnog zemljišta kolonista, ?ime su stvorena zadružna gazdinstva. To je prakti?no zna?ilo da se vlasništvo nad zemljom prenosi na SRZ. Obaveza ?lana zadruge, bila je, da sva sredstva za proizvodnju i sva radna stoka u li?noj svojini budu obavezno “unesena ” u zadrugu i time postaje “zadruzna svojina”. Svako odbijanje “ulaska ” u zadrugu smatrano je izdajni?kim gestom!
Rad kolonista u zadrugama bio je kolektivan i odvijao se u okviru brigadno-grupnog sistema. Svi radovi su bili kategorisani i svaki posao je bio normiran. Za rad na poslu odre?ene kategorije dobijala se “nagrada” u vidu “trudodana” Radilo se “robovski” od “zraka do mraka”. U ratarsko-povrtarskoj proizvodnji radno vrijeme nije ni postojalo, nijesu postojali godišnji odmori ni neradne ne?elje. Zemlja je obra?ivana konjskim zapregama i rijetkim traktorom. Svi poslovi su ra?eni kolektivno, ?ak se i ru?avalo kolektivno “sa kazana” na njivi. U odnosu na težinu posla radovi su srstavani u nekoliko kategorija i “nagra?ivani” razli?itim brojem trudodana. Nagra?ivanje se vršilo u naturalnom i nov?anom obliku (rje?e). Nagra?ivanje se vršilo naj?eš?e na kraju “ekonomske” godine, što je sveukupno po jednom radniku bilo više nego skromno. Oni koji su željeli da istupe tj. “izi?u” iz zadruge, pogotovo do sredine pedesetih godina i sami obra?uju svoju zemlju, “obilježavani” su kao izdajnici i saboteri i kao takvi snosili posljedice…!
Tako su kolonisti i ostali Vojvo?ani “preživjeli” prva dva “petogodišnja plana”.
– Privredni potencijal vojvo?anskih naselja i “naslije?ena” industrija pretpostavljali su neko budu?e blagostanje koje je sprije?ila pogrešna organizacija društva koja je direktno dovela do uništenja vojvo?anskih naselja i njihovu provincijalizaciju!
Povoljni pedološki i geološki uslovi uticali su da se u Vojvodini (posebno Ba?koj), javlja veliki procenat kvalitetnog obradivog zemljišta. To je doprinjelo da se u periodu izme?u dva Svjetska rata, primjenom modernih agrotehni?kih mjera, poljoprivredna proizvodnja izdigne na nivo proizvodnih standarda razvijene Evrope.
Razvoj poljoprivrede, saobra?aja i posebno trgovine, ostvarivanje velikih tržišnih viškova, uve?anje izvoza, u povoljnim makroekonomskim uslovima za razvoj privrede, stvorilo je potrebne preduslove za brzu industrijalizaciju. Tako su u navedenom periodu u vojvo?anskim – Ba?kim naseljima (posebno), prosto nicali “iz temelja” moderni industrijski pogoni. Najzastupljenije industrijske grane, bile su one koje su imale jaku sirovinsku bazu u samim naseljima, mada nije bio rijedak slu?aj da se sirovine doprijemaju nekad i iz inostranstva. Najzastupljenija je bila: tekstilna, prehrambena i industrija gra?evinskog materijala. Od grana prehrambene industrije, pravu ekspanziju doživjela je mlinska industrija, industrija še?era i biljnih ulja. Od grana tekstilne industrije najzastupljenija je bila kudeljarska industrija, manje industrija svile i vune. Industrija gra?evinskog materijala bila je zastupljena u mnogobrojnim ciglanama i manje industrijom betonske galanterije. Tako?e je egzistirao prili?an broj pogona metalske, hemijske i drvne industrije.
Privredni kapaciteti (u Ba?koj – posebno) bili su dominantno u vlasništvu domicilnih Nijemaca ili akcionarskih društava sa ve?inskim inostranim kapitalom. Razvoj industrije unaprijedio je razvoj raznih vidova i oblika zanatstva. Tako su se i sama vojvo?anska naselja izdiferencirala na agrarna i industrijska naselja, mada je naj?es?e preovl?ivao mješoviti tip, tzv. agro-industrijska naselja.
Po završetku Drugog svjetskog rata i kolonizacije crnogorskog naroda u današnjih 11 vojvo?anskih naselja (koje smo uzeli kao eklatantni primjer), sprovedena je konfiskacija imovine i nacionalizacija u privredi, uglavnom Zakonima iz 1946. i 1948. godine, tako da su svi privredni (industrijski), kapaciteti potpali u državno ili društveno vlasništvo. U takvoj atmosferi imovinskog ”bezvlaš?a“ crnogorski kolonisti ostavljeni su na milost, a ?es?e na nemilost politi?kim centrima mo?i. Potpuno pogrešna politika upravljanja privrednim resursima – kako se kasnije ispostavilo, uništavala je industriju ?itavih naselja, ostavljaju?i tako stanovništvo na nemilost raznih privrednih eksperimenata koji su prije ili kasnije doživljavali krah, iz razloga što je njihov rezultat u socijalnom smislu bio poguban za ogromnu ve?inu stanovnika.
Socijalisti?ki tip organizacije poljoprivrede i industrije, bio je koncipiran tako, da se pre?esto suprotno svim kriterijumima tržišta, odre?ivao svaki segment privre?ivanja, po tzv. “dirigovanom” sistemu. Država je odre?ivala koje industrijske grane treba i gdje razvijati, a koje ?ak potpuno uništiti! Politi?ka bahatost je išla toliko daleko, da su vrlo ?esto kompletne fabrike iz vojvo?anskih naselja prakti?no ”preseljene” u razne krajeve tadašnje Jugoslavije ili susjedne Albanije, bez, ili sa formalnom (politi?kom) saglasnoš?u uže društvene zajednice, koja je tim dobrima formalno raspolagala – što je još jedan primjer loše organizacije lokalne smouprave. Saglasnost se davala glasanjem, po principu: “glasaj ili gladuj”!
Naselja vojvo?anskih Crnogoraca (njih 11), pripadala su (uglavnom) tipu agrarno-industrijskih naselja, dok beogradski i novosadski (pokrajinski) politi?ki centri mo?i nijesu procijenili da svi vojvo?anski Crnogorci, kao i uostalom i ve?ina ostalih Vojvo?ana treba da postanu poljoprivrednici – ratari! Tako su iz “crnogorskih” naselja od 1945. do kraja 60-tih godina, potpuno “iš?ežavali” ?itavi industrijski kapaciteti, ovo je primjer i za ostala strukturno sli?na naselja u ostatku Vojvodine.
Dio Vojvodine – Ba?ke koju su naselili crnogorski kolonisti, bila je idealna za gajenje industrijske konoplje, koja se mjerila, po svojim osobinama sa najboljom na svijetu. Poluproizvodi i gotovi proizvodi imali su sigurno tržiste u ?itavom razvijenom svijetu. Konoplja je sa še?ernom repom bila najisplativija ratarska kultura i zauzimala je zna?ajne površine seosko-gradskih atara i davala rekordne rezultate. Mlinska industrija je imala idealne uslove za razvoj u svim segmentima, ali je politi?kim odlukama dovedena u o?ajno stanje.
Mlinski kapaciteti su “preraspodeljeni” (demontirani i preseljeni) u mjesta gdje nije bilo žita, niti uslova za njegovo uzgajanje. Mlinovi su “preseljavani” najviše u Sloveniju, BiH, i susjednu Albaniju. Industrija gra?evinskog materijala je desetkovana (proizvodni pogoni ili fabrike su porušene), uprkos ?injenici da je ba?ko-tele?ki les izuzetno pogodan za proizvodnju cigle i crijepa.
Kao primjer ovog stihijskog uništenja industrije Vojvodine je devastacija industrijskih kapaciteta i mijenjanje socio-ekonomske slike “crnogorskih” naselja u Vojvodini.
Vojvo?anska crnogorska kolonija je ekonomski devastirana uništavanjem ili “preseljenjem” ?itavih industrijskih pogona, što je, kasnije se ispostavilo pogubno uticalo na ukupno stanje privrede u naseljima i na socio-ekonomsku sliku naselja. Ovdje ?emo navesti u pregledu po naseljima šta je od industrijskih pogona devastirano ili “preseljeno” van njih:

Opština Vrbas:
Vrbas: 2 mlina, 2. ciglane, 1. kudeljara velikog kapaciteta, 1. fabrika šibica 1. fabrika trikotažne konfekcije.
Savino Selo: 2. ciglane, 3. kudeljare, 2. drvare,1. fabrika alkohola , 1. fabrika leda tzv. “ledara”, 2. fabrike betonskih proizvoda (manje), 1. fabrika oksigena – “preseljena” u Novi Sad i pripojena novosadskom “Albusu”.
Tako je nekada bogata savinoselska industrija “svedena” na preostala 2 manja mlina
Ravno Selo: 1. mlin, 1. kudeljara koja je ugašena 70-tih godina XX vijeka
Zmajevo: 3. ciglane, 3. kudeljare, 3. mlina, 2. drvare, 1. mljekara, 1. hmeljara,
– Uništeni zasadi dudova – “sirovinska baza” fabrike svile u Vrbasu
Ba?ko Dobro Polje: 1. mlin, 1.ciglana, 1. kudeljara – ve?a , koja se “održala ” ?ak do 1969. godine.

Opština Kula:
Kula: 2. kudeljare, 3. ciglane, 1. mlin, 1. fabrika plugova (“preseljena ” u Albaniju), 1. fabrika metalnih proizvoda “Union” (“preseljena ” u Sombor
Crvenka: 4. manje fabrike mašina, 2. mlina, 4. ciglane (razli?itih kapaciteta ), 1. kre?ana, 1. fabrika masla i sira
Sivac: 3. ciglane (jedna sa kre?anom), 2. mlina, 1. mlin je “preseljen” u Sloveniju, 1. kudeljara velikog kapaciteta, 1. mljekara, 1. fabrika še?era – “preseljena ” u Albaniju
– Od siva?ke mo?ne industrije ostao je sa mo mlin “Union”.
Kruš?i?: 2. kudeljare (moderne), 1. ciglana, 2. mlina

Opština Mali I?oš:
Lov?enac: Predstavljao je tipi?no naselje ba?ko-tele?ke lesne zaravni, definisan kao agrarno naselje, mada je posjedovao: 2. ciglane (srušene, kako se tvrdi zbog nedostatka sirovina), 1 mlin (ugašen) 1958. godine, 1. mlin -“preseljen” u Nikši?, u Crnu Goru, 1. elektri?na centrala -“preseljena ” je u Sloveniju.
Feketi?: 2 ciglane, 2 mlina , 1. kudeljara
Osim industrije i zanatstvo, kao i obrtništvo je prakti?no iskorijenjeno. Broj zanatskih radnji prije kolonizacije bio je prili?no veliki. Sivac je npr. imao 203 zanatske radnje, dok je u istom periodu Crvenka imala 199. Poslije konfiskacije i nacionalizacije zanatstvo je prakti?no iš?ezlo!

Tako su Crnogorci-kolonisti bili prinu?eni da se bave (u ogromnom procentu) poljoprivredom, uglavnom ratarskom proizvodnjom, ?ime je za duži period monolitnost njihovog socio-ekonomskog stanja bila zape?a?ena!
Kao logi?an nastavak procesa devastacije vojvo?anskih naselja uslijedile su ekonomske reforme od sredine šezdesetih godina XX vijeka
Vojvo?ani iscrpljeni “robovskim” radom u “Selja?kim radnim zadrugama”, uglavnom “privedeni” poljoprivrednoj proizvodnji – ratarstvu i manje organizovanom sto?arstvu, sa devastiranom industrijom i prakti?no iskorijenjenim zanatstvom, prve dvije decenije života poratnoj Vojvodinii, proveli su u konstantnoj borbi za goli opstanak! Agro-industrijska naselja u navedenom periodu, funkcionisala su uglavnom kao agrarna naselja. Industrija, preostala poslije posljeratne “preraspodjele” i devastacije, bila je uglavnom prera?iva?ka, sa sirovinskom bazom u samom naselju ili u neposrednoj okolini. ?inili su je rijetki mlinovi, po koja kudeljara, ciglana, manji prera?iva?ki pogoni iz razli?itih industrijskih grana, še?erane razli?itog kapaciteta, koji su bili ujedno i najve?i preostali industrijski objekti!
U svojim naseljima u pogledu zapošljenja-egzistencije ve?ina Vojvo?ana i sa njima Crnogorci nijesu imali izbora, iz razloga što desetkovanjem industrije i iskorijenjenjem zanatstva, nije ostalo ništa osim primitivne – nerentabilne poljoprivredne proizvodnje. Rijetki upošljeni u “preostaloj” industriji, nijesu se mogli pohvaliti životnim standardom!
Sredinom 60-tih godina dolazi do reformi u organizovanju privrede. Unapre?uje se poljoprivredna proizvodnja (ratarstvo – uglavnom), primjenom savremenih agrotehni?kih mjera. Prinosi sa vojvo?anskih njiva bivaju znatno uve?ani, ali to nažalost nije zna?ajnije uticalo na socijalnu sliku, odnosno standard ve?inskih “ratarskih” doma?instava. Stvaraju se kombinati sa agro-industrijskim predznakom! Industrijalizacija se vrši na žalost selektivno. Iz temelja se podižu nove moderne fabrike i to ?esto samo u opštinskim naseljima. Iznimka su bila naselja sa zna?ajnijim brojem stanovnika, nešto sa?uvane industrije, tj. snažnim potencijalom za privredni razvoj! Takva centralizacija u “raspodjeli” industrije tj. drzavnih kredita za njeno unapre?enje ili podizanje, vješta?kim putem je izdiferencirala vojvo?anska naselja na agroindustrijska kvantitativno “ve?a”, i isklju?ivo agrarna – kvantitativno “manja” naselja – što je bio prvi korak ka stvaranju opštinskih centara od kvantitativno ve?ih naselja nasuprot manjim naseljima koja su blago re?eno provincijalizovana.
Zemljišni princip organizacije privrede toliko je bio loš, da se i danas uveliko osje?aju katastrofalni rezultati takve politike! U opštinskim naseljima izgra?uju se nove fabrike ili unapre?uju postoje?e – preostale. Ostala naselja dobijaju uglavnom ulogu “sirovinske baze”. Nekada snažna agro-industrijska naselja postaju agrarna naselja sa velikim problemima vezanim za zapošljavanje. (odnosno nemogu?nosti izbora zaposljenja), radno sposobnog stanovništva. Tada dolazi do masovnog odliva radno sposobnog stanovništva u ve?a gradska naselja, ve?inom iz manjih agrarnih naselja stvaraju?i tako mehani?kim priraštajem naselja gradskog tipa. Manja naselja na nivou mjesne zajednice obavljaju prakti?no servisne poslove u samim naseljima dok se njima upravlja ”sa strane” iz opštinskih centara. Tako uništena manja naselja gube i prakti?no svaku šansu da odlu?uju o svojoj budu?nosti. Osiromašena i podre?ena opštinskim centrima mo?i polako odumiru gube?i i posljednju šansu da se ipak nešto u njihovoj sudbini promijeni…!
Ovim prikazom se želi prije svega ukazati na permanentnu devastaciju vojvo?anskog malog naselja kao specifikuma Vojvodine i njene ekonomske ki?me. Ovaj nemilosrdni proces u?inio je prvo da se Vojvodina kroz uništenje svojih malih naselja i kroz njihovo podjarmljivanje i depopulaciju svede na nekoliko ve?ih gradskih centara koji ozbiljno strijeme da postanu socijalno problemati?ne sredine.
Pravno–politi?ko nasilje sprovedeno nad malim naseljima u cilju njihovog svo?enja na mjesne zajednice bez prava na odlu?ivanje i samoupravu u realnom smislu, dovelo je do toga da se danas žmuri nad potrebom da se pravno definiše status malih naselja i da im se vrati status opštine i time pruži šansa da sami u domenu svojih potreba odlu?uju o svojim perspektivama i da sami prepoznaju i realizuju projekte koji su im od interesa.
Ovo je dokaz o planskom kontinuiranom uništenju Vojvodine pravnim nasiljem nad vojvo?anskim malim naseljima, kao i pretpostavka rješenja ove situacije koja se može sublimirati parafrazom re?enice sa po?etka koja glasi: Prekinuti kontinuirani proces devastacije vojvo?anskih malih naselja i vratiti im hitno ingerencije koje su ranije imale kao naselja sa statusom opštine. Tako ?e svako upravljati svojom sudbinom – što je i suština vojvo?anske autonomije.

(Autor je predsednik Crnogorske partije. Pred vama je njegov govor na Govornici Vojvo?anskog kluba.)

Podelite ovu stranicu!