MIROSLAV ILIĆ: Novi Sad, evropski grad

12 Dec 2011

Sočen sa stagnacijom i provincijalizacijom u partitokratskoj i centralizovanoj državi Srbiji, sa svim slabostima nepravednog „tranzicionog“ i „tajkunskog“ društva, Novi Sad je pred političkim izazovom

Novi Sad je glavni grad Vojvodine i drugi po veli?ini u Srbiji. Sam grad ima danas 350.000, a sa okolnim mestima blizu 400.000 stanovnika. Nalazi se na oko 100 km od granica Evropske unije, na velikom evropskom putu (E 10) koji spaja sever i jug kontintenta, srednju Evropu i Balkan. U plodnoj ravnici, izbrazdanoj kanalima, smešten je na levoj obali najve?e evropske reke – Dunavu. Novi Sad zna?i – „novi zasad“. Njegova imena na drugima jezicima ozna?avaju isto (Neoplanta, Ujvidek). Nastao je kao zale?e vojni?koj Petrovardinskoj tvr?avi, koja je u istoriji bila važna ta?ka odbrane od Turaka na njihovom osvajanju zapadne Evrope. Prvi popis stanovnika (“Conscripto Rascianicae Civitatis trans Danubium situata”), koji poti?e iz 1698. godine ukazuje da je Novi Sad nastao naseljavanjem raznih naroda zate?enih u Panonskoj niziji. Ubrzo, posle mira Austrije sa Turskom, u grad dolaze izbegli Srbi, Jevreji i Cincari, uglavnom iz okupiranog Beograda. Kao pograni?no mesto brzo se razvija, te se njegovi stanovnici , Srbi, Nemci i Ma?ari, kao najbrojniji, sada ve? dobro stoje?i trgovci i zanatilije odlu?uju 1748. godine da velikim, zajedni?kim novcem otkupe slobodu („elibertacija“) od habzburške carice Marije Terezije. Tom poveljom Novi Sad sti?e status „kolektivnog plemstva“, sa sopstvenim sudstvom i glavnim sudijom koji samostalno sudi prevarantima i zlo?incima, ali i slobodu da ubiranjem novca od sajmova, od to?enja alkohola, od poreza na mlinove i vodenice – puni gradsku kasu, brine o javnim investicijama i daljem napretku grada. U revolucionarnoj 1848. godini, zbog svog zna?aja za „Vojvodstvo srpsko“, proklamovano Majskom skupštinom i otpora reformisanoj Ugarskoj, a žele?i istu antifeudalnu slobodu, Novi Sad biva skoro do temelja uništen bombardovanjem sa platoa Tvr?ave. Ipak, iznena?uju?e brzo, on ponovo postaje središte kulturnog i politi?kog života, sada pre svega Srba. Zbog toga se i prve institucije u srpskom narodu stvaraju, ili premeštaju u tada neveliki grad u Južnoj Ugarskoj: Srpska ?itaonica, Gimnazija, „Srpsko narodno pozorište“, „Matica srpska“, štampa se veliki broj ?asopisa i knjiga, deluje prva politi?ka stranka („Srpska narodna slobodoumna stranka“). Me?u mnogim zna?ajnim ljudima toga doba, li?nost koja je u svakom pogledu simbolizovala „srpsku Atinu“, kako je tada nazvan Novi Sad, bio je Svetozar Mileti?, koji utemeljuje novu, evropsku politiku Srba u Austrougarskoj monarhiji, pre svega zasnovanu na poštovanju slobode, zakona i etni?kih prava, kroz politi?ki dogovor: „Mi smo i Srbi i gra?ani“ i „Ma?arima pružamo ruku ustavnu“. Bu?enje „radikalizma“ i otvaranje „pitanja hleba“, nasuprot usponu mlade gra?anske, kapitalisti?ke i nacionalne elite u Vojvodini i Novom Sadu, doneo je sukobe me?u glavnim srpskim politi?kim akterima (liberali i radikali), a posledica je bila ukupni politi?ki poraz. Uprkos urbanizaciji i izgradnji centra i drugih delova grada, zabeležena je stagnacija kulturnog i ekonomskog napretka („gluvo doba“).

Po?etak 20. veka doneo je oštre me?unacionalne sukobe zbog procesa „ma?arizacije“, a sada „provincijski“ (i za Ugarsku i za Srbiju), grad Novi Sad izlazi iz Prvog svetskog rata ruiniran materijalno i ljudski, osvanuvši u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca sa zavetom Jaše Tomi?a, izre?enom na skupštini „prisajedinjenja“, da nova država „ujem?ava slobodu, ravnopravnost i napredak u svakom pravcu, ne samo nama, nego i svim, pa i neslovenskim narodima koji s nama žive”. Izme?u dva svetska rata Novi Sad se ne razvija onako i onoliko koliko su to njegovi stanovnici želeli, a generacije pre njih sanjale. Otrežnjenje od nacionalnog zanosa bilo je uslovljeno nametnutim fiskalnim i zakonskim merama nove države, kroz posleratne selektivne poreze i šteto?insku agrarnu „reformu“ u Vojvodini, kao i kadrovskim „poja?anjima“ iz drugih srpskih krajeva u policiji, sudstvu i kulturnim institucijama. To je doprinelo osiromašenju i razo?aranju gra?ana Novog Sada novom državom. Do tada dobrostoje?e i imu?ne etni?ke opštine (i privatno i javno) donedavno utemeljene „tu?inskom“ „crkveno-školskom“ autonomijom, sada su oplja?kane i ukinute. Pokušaj davanja šireg zna?aja gradu dogodio se osnivanjem Dunavske banovine (i izgradnjom istoimenog zdanja), kada Novi Sad postaje centar jedne vešta?ke administrativne celine, koja nije bila niti istorijska, niti prirodna, a sasvim daleko od stvarnog uticaja u visoko centralizovanoj kraljevini, državi stvorenoj na Vilsonovim na?elima, ?iji je ugled i na unutrašnjem i na spoljnopoliti?kom planu po?injao da biva ugrožen raspuštanjem parlamenta, diktaturom kralja Aleksandra Kara?or?evi?a, me?unacionalnim trvenjima Srba i nezadovoljnih Hrvata, dvorskim intrigama i nastankom zloglasnih profašisti?kih organizacija na horizontu budu?eg Drugog svetskog rata. U okupacionoj, raskomadanoj Vojvodini, pripaloj razli?itim državama, Novi Sad ?e u fašisti?koj Ba?koj 1942. doživeti progone i mu?enja antifašista i brutalno ubijanje Jevreja i Srba, bacanjem u zale?enu reku, od nenovosadskih ma?arskih policajaca i vojske.

Tek dvadesetak godina posle rata, kada je uspostavljeno ponovno poverenje me?u stanovnicima grada, podignut je spomenik žrtvama „racije“ na obali Dunava. Period posle Drugog svetskog rata, pa do raspada „socijalisti?ke“ Jugoslavije, jeste doba od ?etiri decenije urbanog, kulturnog, ekonomskog i privrednog razvoja grada. Sa?uvavši duh preduzetnih stanovnika i zdanja „starog“ varoškog jezgra, Novi Sad se ubrzano širi duž leve obale Dunava, prema Veterniku i Futogu, izmeštaju?i zastarele fabrike iz Radni?ke ulice u nekoliko „industrijskih zona“, premoštavaju?i Dunav sa nova tri mosta i prave?i ?itava naselja višespratnica (Detelinara, Limani, Novo naselje) za nove stanovnike, koji su hrlili iz svih krajeva velike države, sada u glavni grad autonomne pokrajine Vojvodine. Novi Sad se uspešno brani od poplava, a poljoprivreda oko njega i u njemu postaje visokoproduktivna. Razvijaju se mnogi novi zanatski i privredni objekti, velike fabrike u svim oblastima (metalna, gra?evinska, prehrambena i tekstilna industrija, industrija mašina i medicinske tehnologije), trgovinske ku?e, gradi se i uspešno radi me?unarodni Novosadski sajam, ja?aju i dižu nove medijske ku?e (štampa, radio i televizija), osnivaju se sportska društva, renoviraju stare i otvaraju nove bolnice (Glavna pokrajinska bolnica, potonji Medicinski fakultet, Instituti u Sremskoj Kamenici), zapo?inje sa radom Novosadski univerzitet, ure?uje se i širi studentnski „kamp“, rade, školuju i stasavaju generacije novih novosa?ana. Osamdesetih godina, bruto proizvod privrede Novog Sada bio je ve?i od istog proizvoda tadašnje Crne Gore i Kosova. Grad postaje kulturni centar svih naroda koji uz Srbe žive u njemu: Ma?ara, Slovaka, Rusina, Hrvata, Bunjevaca, Jevreja, Rumuna, Roma i jedna od najprimamljivijih sredina za udoban, siguran i prosperitetan život.

Slom socijalizma kao ekonomskog modela i polet neoliberalne ideologije, simboli?no predstavljeni rušenjem berlinskog zida 1989, ubrzo su doneli raspad Jugoslavije. Bivše republike postajale su države, vo?ene nacionalisti?kim rukovodstvima, koja ?e iskoristiti unutrašnje tenzije za krvave etni?ke ratove, kao uvod za „tranziocionu“ plja?ku višedecenijski stvarane „društvene“ imovine i stvaranje „tajkunskih“ nestabilnih i nepravednih društava. Ustav Srbije iz 1990. ukinuo je Vojvodini suštinsku autonomiju, sa nazadovanjem Novog Sada u svakom pogledu. Mnogo školovanih ljudi napustilo je grad, ekonomski su propala mnoga preduze?a, infrastruktura nije obnavljana, blizina ratnih dejstava, nestašice, prinudne mobilizacije, izbegli?ka nesre?a i podizanje divljih objekata doprineli su urbanom i civilizacijskom propadanju Novog Sada devedesetih godina. Bombardovanje grada 1999. sa rušenjem mostova preko Dunava („Žeželjevog“, Petrovardinskog i mosta „Slobode“ uz ošte?enje kameni?kog tunela), industrijske zone, rafinerije i drugih privrednih objekata, od strane severnoatlanskih saveznika, bilo je preskup uvod u smenu antidemokratskog režima u Srbiji, u ?emu je Novi Sad odigrao zna?ajnu ulogu, pogotovo njegova omladina („Otpor“, „Exit“). Me?utim, ni nova vlast, usmerena pre svega na procese „privatizacije“ i „rekonstrukcije“, nije uspela da uspostavi grad na samoodržive i prosperitetne osnove, iako je opteretila gra?ane sa dodatnim nametima. Propale i neuspešne privatizacije, otpuštanje radnika, gašenje firmi, otežavanje rada privredi i trgovini, visok nivo nezaposlenosti, optere?enost „partijskim“ kadrovima u neefikasnim i prenatrpanim javnim preduze?ima, kriminal, korupcija, porast bolesti zavisnosti (alkoholizam, narkomanija), promašene „investicije“, propast infrastrukturnog i komunalnog sistema, pogotovo u uslovima udaljavanja države Srbije od evropskih integracija, donela su Novom Sadu dalju neizvesnost i nesigurnu budu?nost.

Sažetak

Novi Sad je nastao kao grad evropskog civilizacijskog nasle?a. Njegov razvoj zavisio je najviše od stepena slobode odlu?ivanja o samom sebi, koju je imao u razli?itim državama i razli?itim politi?ko-ekonomskom sistemima, a to napredovanje bilo je bazirano na sopstvenim prihodima, poljoprivredi, zanatstvu, industriji i trgovini. U tradiciju grada utkano je bogato kulturno nasle?e više evropskih naroda i religija, koji su se poštovali i svakodnevnicom prevazilazili nacionalna trvenja, uglavnom diktirana iz drugih državnih centara. Zna?aj koji je Novi Sad imao za srpski narod, kao „srpska Atina“ oli?en je u najstarijim kulturnim i politi?kim institucijama, koje su bile i ostale izraz evropskog racionalizma i prosvetiteljstva. Brz i svestran razvoj u dvadesetom veku, na?inio je od Novog Sada grad u kome se na najbolji na?in spojilo urbano i ruralno, tradicionalno i moderno i gde je bilo mogu?e udobno i prosperitetno živeti, raditi, školovati se i le?iti. So?eni sa stagnacijom i provincijalizacijom grada u partitokratskoj i centralizovanoj državi Srbiji, nastaloj nakon raspada države „južnih Slovena“, sa svim slabostima nepravednog „tranzicionog“ i „tajkunskog“ društva, Novi Sad stoji pred politi?kim izazovom od kojeg ?e zavisiti i bliska i dalja budu?nost generacije koja živi danas i generacija koje ?e u njemu živeti.

Podelite ovu stranicu!