MILIVOJ BEŠLIN: Svaka priča o prošlosti je krčenje puta za budućnost

11 Sep 2017

"Stabilna društva, koja su načisto sa samima sobom, ne prakticiraju revizionističke politike i ne dopuštaju sebi relativizaciju i normalizaciju fašizma"

Nedavno su u izvještaju United States Department of State o kršenju prava za vjerske slobode u 2016. godini potcrtani i procesi rehabilitacije i relativizacije ratnih zlo?ina i ratnih zlo?inaca iz Drugog svjetskog rata u Srbiji i Hrvatskoj. Histori?ar Milivoj Bešlin, koji je studirao, magistrirao i doktorirao historiju u Novom Sadu, govori o Instrukciji Dragoslava – Draže Mihailovi?a svojim komandantima 1941. godine te ironiji historije – plo?i s ustaškim pozdravom i to baš u Jasenovcu… Navode?i konkretne primjere i kontinuirane trendove od Drugog svjetskog rata do danas, on zaklju?uje da “kako se se?amo prošlosti nam govori kakav karakter društva želimo da gradimo u budu?nosti.”

U fokusu istraživa?kog rada ovog srbijanskog histori?ara su politi?ke i društvene historije druge Jugoslavije i pokušaji reformi u njoj. Bešlin je istraživao i uzroke posljedice nacionalizma u Jugoslaviji, kao i sovjetsko-jugoslovenske odnose.

Nerijetko se ?uju stavovi da su ratovi devedesetih godina posljedica dešavanja u Drugom svjetskom ratu. Slažete li se s takvim konstatacijama?
– Svaki rat, kao i svaki istorijski proces, koliko je autenti?na pojava uslovljena brojnim faktorima, toliko i derivat delovanja razli?itih sila u savremenosti, ali i nasle?a iz prošlosti. Ratovi 90-ih nisu nikakav nastavak Drugog svetskog rata, oni su proizvod politi?kih i intelektualnih elita i velikodržavnih projekata, koji su se konstituisali sedamdesetih i osamdesetih godina 20. veka. Naravno, možete u raznim teritorijalnim pretenzijama, tendencijama za etni?ki ?istim velikodržavnim tvorevinama… uvek da uo?ite i neke kontinuitete koji su postojali i tokom Drugog svetskog rata u Jugoslaviji. Ali, da su ratovi 90-ih nužno proistekli iz Drugog svetskog rata, to naravno nije nešto što bi se moglo uverljivo braniti. Ali, kažem, odre?ene idejne kontinuitete možete videti. Naprimer, tendencija srpskog i hrvatskog nacionalizma da teritorijalno raskomadaju Bosnu i Hercegovinu i da je etni?kim ?iš?enjem “prilagode” svojim intencijama, to je sasvim lako uo?ljiv kontinuitet.

S druge strane, pokušavamo li danas kroz doga?aje iz devedesetih godina u?itati ili iš?itati historiju 20 stolje?a?
– Jedna od ve?ih grešaka je istoriju jugoslovenske države i društva interpretirati sa stanovišta njihovog raspada. To je naopak na?in gledanja na istoriju, koja je uvek kompleksnija nego što se to intelektualnim i politi?kim elitama danas ?ini. Istorija Jugoslavija nije sadržana samo u njenom raspadu i ratu, iako su i oni deo te naše zajedni?ke istorije. ?ak, ako mene pitate, mislim da je istoriju postjugoslovenskih ratova (jer Jugoslavija od 1991. godine više ne postoji) najispravnije svrstati ne u epohu jugoslovenske istorije, ve? one koja dolazi posle nje. Ratovi, agresije, zlo?ini, mržnja, genocid… Sve to pripada istoriji ovih korumpiranih nacionalnih državica nastalih raspadom Jugoslavije, a ne jugoslovenskoj istoriji.

?etiri godine nakon 5. oktobra i svrgavanja Slobodana Miloševi?a sa vlasti Srbija je usvojila Zakon kojim se izjedna?avaju prava ?etnika i partizana, dok je 2015. rehabilitiran Draža Mihailovi?, a ove godine Kalabi?. Kako je Srbija došla u situaciju da su fašisti i antifašisti izjedna?eni?
– Ne rehabilituje srpski nacionalizam, kao vladaju?a ideologija, ?etnike zbog istorijske istine, kako tvrde, ne ?ak ni zbog samih ?etnika i njihovog komandanta, ve? prevashodno zbog toga da bi njihova ideologija nastavila da živi. Jer, kada Draža Mihailovi? u Instrukciji svojim komandantima ?or?u Laši?u i Pavlu ?uriši?u (20. decembar 1941. godine), piše: “…stvoriti Veliku Srbiju … ?iš?enje državne teritorije od svih narodnih manjina i nenacionalnih elemenata … ?iš?enje Sandžaka od muslimanskog življa i Bosne od muslimanskog i hrvatskog življa…” teško da ima nekoga ko ne prepoznaje neprekinuti idejni kontinuitet izražen kroz nepromenjene ciljeve nacionalisti?ke ideologije, do ratova devedesetih.

To je klju?, rehabilitovati ratnu politiku poslednjih ratova. I ova i mnoge druge tendencije u Srbiji idu za tim da se rehabilituju ne protagonisti Drugog svetskog rata, ve? kreatori i izvršioci ratne politike iz 90-ih. Ve?inska intelektualna i politi?ka elita u Srbiji ne miri se sa svojim ratnim porazima i ne smatra sadašnje granice na Balkanu kona?nim, a rat definitivno završenim. Imperijalna Rusija, nažalost, u svemu tome ima vrlo destruktivnu ulogu, jer podsti?e te revanšisti?ke težnje.

Koncentracioni logor Jasenovac nerijetko se koristi u dnevnopoliti?ke svrhe i ?uju se dosta opre?ne ‘istine’. Posljedica toga je i nedavno oka?ena plo?a na kojoj je ispisano ‘Za dom spremni’. Šta historija kaže o Jasenovcu?
– Istorija kao nauka ima nepodeljeno mišljenje da je Jasenovac jedan od nastrašnijih logora smrti na teritoriji Jugoslavije, pa i porobljene Evrope u Drugom svetskom ratu. Broj ubijenih civila, pre svega Jevreja, Srba i Roma, i metodi kojima su ljudi mu?eni su svedo?anstvo o teško uporedivoj zlo?ina?koj i genocidnoj prirodi ustaškog režima. Strahote po?injene u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ne bi smele da trpe bilo kakve istorijske, politi?ke ili moralne relativizacije. Svaka relativizacija fašizma, svako pore?enje fašizma sa bilo kojim drugim sistemom ili ideologijom njega nota bene normalizuje. Sve ove opasne tendencije prisutne su u hrvatskom društvu i ostavljaju vrlo ružnu sliku o njemu. Opasna je ironija istorije da vi sve se pozivaju?i na pravnu državu ne možete da uklonite plo?u sa ustaškim pozdravom, i to baš u Jasenovcu. Da ne pominjemo spomenike i ulice masovnim ubicama iz ustaškog pokreta, demonizaciju partizanskog antifašizma, pa sve do spomenika osu?enom teroristi i ubici [Miri] Bariši?u.

Koliko je važno ispri?ati ?injenice o Jasenovcu i sli?nim mjestima?
– Veoma je važno. I zbog žrtava, zbog prošlosti, ali i zbog budu?nosti. Znate, to kako se se?amo prošlosti nam govori kakav karakter društva želimo da gradimo u budu?nosti. U doga?aje, pojave i procese iz prošlosti neminovno se u?itava i savremeni smisao. Tako da je svaka pri?a o prošlosti i kr?enje puta za budu?nost. A ako se jasno vrednosno ne odredite prema fašizmu, genocidu, onda stvarate pretpostavku da nam se ponove najmra?nije stranice istorije.

Koje su mogu?e posljedice ve? navedene revizionalisti?ke politike u regionu op?enito?
– Ozbiljne države sebi ne dopuštaju ovakve gafove i igranja sa najtragi?nijim stranicama svetske, ali i vlastite istorije. Društva koja su nesigurna u vezi sa svojom savremenoš?u, koja traže svoj identitet za budu?nost, to rade. Stabilna društva, koja su na?isto sa samima sobom, ne praktikuju revizionisti?ke politike i ne dopuštaju sebi relativizaciju i normalizaciju fašizma. Ako im se to i desi, imaju mehanizme da marginalizuju takve negativne pojave. Fašizam nije pobe?en 9. maja 1945. godine. Opasna je iluzija verovati u to. On se javlja uvek iznova i mogu? je u svakom društvu, posebno u vremenima kriza i tamo gde su posebno snažne nacionalisti?ke ideologije. Autoritarni nacionalizam je pogonsko gorivo svakog fašizma. A kada pogledate snagu tih nacionalizama u našem regionu, onda je jasno zbog ?ega je istorijski revizionizam uzeo maha.

Prije pet godina u Minhenu je zapo?eta izgradnja spomenika koji bi trebao biti podsjetnik na fašizam u Drugom svjetskom ratu. Postojao je – postoji manji, ali su se vlasti odlu?ile napraviti novi, ve?ih gabarita, kao odgovor neonacistima. Imamo li i na Balkanu sli?nih primjera suo?avanja sa zlo?inima vlastitog naroda?
– Ima pokušaja u nekim segmentima društva. Sva ova društva su pluralna i dominantne tendencije nisu i jedine. Ali, dok su pozitivni primeri svedeni na retke oaze etike i normalnosti, dominantni delovi potjugoslovenskih država sa svojom silom i novcem idu u suprotnom smeru od ovog nema?kog koji ste naveli. Pozitivan primer u našem regionu svakako je Crna Gora, koja jedina, kao društvo, makar u svojim ve?inskim opredeljenjima, nije dopustila poigravanje sa istorijskom naukom i relativizovanje relacija fašizam – antifašizam, kao jedine vododelnice u Drugom svetskom ratu. Samo još tamo ako i niknu spomenici osu?enim ubicama ili ratnim zlo?incima (Puniša Ra?i?, Pavle ?uriši?…) država šalje komunalnu inspekciju, koja ta obeležja šalje na smetlište i u stvarnom i u simboli?kom smislu.

(Al Jazeera)

Podelite ovu stranicu!