MILIVOJ BEŠLIN: Nenaučena lekcija iz istorije može nas skupo koštati

17 Dec 2013

Relativizacijom antifašističke borbe i rehabilitacijom kvislinga može se samo dalje ekstremizovati i fašizovati društvo

Relativizacijom antifašističke borbe i rehabilitacijom kvislinga može se samo dalje ekstremizovati i fašizovati društvo. Naša postjugoslovenska društva žive već blizu četvrt veka u vrtlogu nasilja i ekstremizma, normalizovanog nacionalizma, dominacije anti-antifašizma…

A u društvu normalizovanih nacionalističkih ideologija, u percepciji javnosti, i fašizam gubi svoja zločinačka svojstva i postaje tek jedna od ideologija, što neminovno vodi u njegovu legitimizaciju, što je najkraći put do njegovog ponovnog uspinjanja na vlast.

Ovo u razgovoru za naš list ističe istoričar mr Milivoj Bešlin, čija su polja istraživanja prva i druga Jugoslavija, kao i Drugi svetski rat u Jugoslaviji. Bešlin je i jedan od poslenika javne reči koji neprestano upozorava na istorijski revizionizam. On taj trend vidi kao sistematsku pojavu nastalu kod nas još osamdesetih godina, koja vodi normalizovanju fašizma u javnom diskursu i u društvu kao svojim krajnjim ciljem. S pozicije struke, Bešlin insistira na suprotstavljanju ovom trendu uz pomoć kritičke istoriografije zasnovane na činjenicama.

U kojoj meri aktuelni postupci sudskih rehabilitacija, po vašem viđenju, doprinose boljoj orijentaciji današnjih generacija – ili pak “novoj neprozirnosti”?

– Nova politika sećanja i izmišljanje „nove“ istorije u Srbiji ima za cilj nacionalizaciju antifašizma i kompromitaciju oslobodilačke borbe partizana, pokušaj instaliranja anti-antifašizma kao temeljne vrednosti društva izgrađenog na antikomunizmu, kroz negaciju i demonizaciju čitavog istorijskog iskustva “druge Jugoslavije”. Zakon o rehabilitaciji i njegova primena u praksi, dovodi do nametanja neistinite slike o pojedinim istorijskim događajima, ličnostima i procesima, što je svojevrsni akt nasilja nad kritičkom istoriografijom.

Tokom rehabilitacije Draže Mihailovića, koja je još u toku, i sudskim rešenjima o rehabilitacijama kneza Pavla Karađorđevića, Dragiše Cvetkovića, Momčila Jankovića… napisana je čitava paraistorija jugoslovenske države i društva u XX veku, koja nema puno veze sa stvarnom, istraženom istorijom. O tom poigravanju s istorijskom naukom i o njenoj brutalnoj zloupotrebi već su napisane kritičke studije i jedna vrlo ozbiljna knjiga beogradskog istoričara Srđana Miloševića „Istorija pred sudom“, koja na najbolji način pokazuje svu besmislenost i manipulativnost ove revizionističke politike kod nas.

Pratite li seriju o Draži Mihailoviću “Ravna gora” na RTS-u i imate li neki komentar?

– Četnički pokret nastao je kao antiokupatorski i četnici u leto 1941. sadejstvuju sa partizanima u borbama protiv nemačkih trupa. Međutim, zbog jačanja partizanskog pokreta, s jedne strane, te svog nacionalizma i sve radikalnijeg antikomunizma, s druge, vođstvo četničkog pokreta sredinom oktobra 1941. stupa u komunikaciju s nemačkim okupacionim vlastima, tražeći od njih oružje za borbu protiv partizana. I ta borba je sistematski povedena poslednjeg dana oktobra 1941. Od tada, četnici su partizane do kraja rata 1945. percipirali kao svoje ključne ideološke, političke i vojne neprijatelje, tražeći u svima saveznike u beskompromisnoj oružanoj borbi protiv Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije. U ratu u kome je bilo samo dve strane, ovi motivi i istorijska dinamika će ih odvesti u najdirektniju kolaboraciju s fašizmom.

U tom kontekstu je veoma zabrinjavajuće da tzv. javni servis tako direktno pribegava glorifikovanju kolaboracije. Tragično je što RTS snima očito falsifikovanje istorije i to novcem i onih građana i njihovih potomaka, koji su bili žrtve četničkih zločina. Znate, u selu Vranić, kraj Beograda, četnici su tokom samo jedne noći u decembru 1943. masakrirali 67 ljudi, pretežno žena i dece, a najmlađa žrtva je bila petomesečna beba. U selu Drugovac, kraj Smedereva 1944. četnici su, takođe, za jednu noć izvršili masakr nad 72. nenaoružanih seljaka. Ima na stotine sličnih primera četničkih zločina, napisane su knjige o tome, odbranjeni doktorati ovde i u svetu…

Da ne pominjem sprovođenje politike tog pokreta – istrebljenje muslimanskog stanovništva. O tome svedoči mnoštvo izveštaja komandanata s terena upućenih Draži Mihailoviću, njegove instrukcije komandantima, Mihailovićevi memorandumi izbegličkoj Vladi, čak i međunarodna aktivnost u koju je bila upletena i Čerčilova Vlada, od koje se tražilo da spreči te masakre. Pomenuta serija, sem što je neuka i falsifikatorska, ima za cilj da „opere“ četnike tih istorijskih stigmi. Ali kao što ni jedan revizionizam ne može da promeni istoriju, tako i ovaj skupi kičerski poduhvat, koga je čitava misleća javnost već izvrgla podsmehu, ne može da napiše novu istoriju Drugog svetskog rata. Državna televizija ovom serijom „piše“ istoriju, ali ne onu od pre 70 godina, nego svoju i svog vremena. Ta serija će jednog dana biti odličan istorijski izvor kako je razmišljala Srbija dvehiljaditih. I taj izvor će budućim generacijama ostaviti vrlo ružnu sliku o našem današnjem društvu, pa i svima nama.

Ako su tumačenja prošlosti postala neka vrsta nadmetanja na “slobodnom tržištu ideja”, šta raditi s inflacijom raznih aktuelnih ponuda koje obaraju cenu pouzdanog znanja? Da li je danas nauka u manjoj ili većoj meri podložna političkim naočarima u pogledu na prošlost?

– Prošlost legitimiše, pa su veze između istorije i političke legitimnosti uvek snažne. Kod nas je taj pritisak na istorijsku nauku eskalirao posebno nakon 2000. godine. Ubrzano je pisana “nova” istorija da bi zadovoljila tadašnje potrebe revitalizovanja poraženog nacionalizma. Neskriveno je gažen princip da je istorijska nauka, pre svega, autonomna oblast ljudskog mišljenja, koja služi samo objašnjavanju i razumevanju prošlosti. Zaobilaženo je pravilo struke da interpretacija nije stvar slobodnog uverenja, jer je istoričar u svom radu uvek ograničen istorijskim izvorima, činjenicama koje iz tih izvora proizlaze kao i kontekstom.

Pogrešno je uverenje da je svaka interpretacija jednako vredna, legitimna i dopustiva. Upravo zbog toga je neophodno vraćati se izvorima – stajnoj tački zanata istoričara. Na primer, četnička arhiva iz II svetskog rata je prilikom hapšenja Draže Mihailovića preuzeta i ona je osnov za istorijsku sliku četničkog pokreta. Sadržaj navedene arhive je kompatibilan s nemačkim, sovjetskim, engleskim, italijanskim i američkim izvorima o četnicima, koje su jugoslovenski istoričari, a pre svih Jovan Marjanović, šezdesetih i sedamdesetih godina XX veka, doneli u Beograd. Tako se kreira racionalna istorija, koja neće biti slobodno nadmetanje u izmišljotinama i neukim konstrukcijama.

Da li se slažete s ocenom filozofa Borisa Budena da nije pitanje ima li fašizma danas kod nas, nego samo koliko društva nastala posle SFRJ mogu da ga podnesu?

– Nažalost, ova Budenova teza se sve više može odnositi ne samo na Balkan, nego i na istočnu i srednju, donekle i zapadnu Evropu. Pogledajte neke naše susede dokle su stigli zbog toga što vladajući nacionalizam toleriše fašizam u društvu. Istovremeno, ni EU ne pokazuje efikasne mehanizme da se izbori sa porastom fašizma, rasizma i ksenofobije u gotovo svim evropskim državama. U budućnosti će to biti ključni izazov: ako evropska društva na njega ne odgovore, platićemo svi skupa visoku cenu za nenaučenu lekciju iz istorije.

Činjenice i ideološki rečnik

Imate li prigovore i na idealizovanje i ideologizovanje pokreta NOB posle Drugog svetskog rata?

– Antifašizam je vrednosni sistem, i Jugoslavija je imala jedan antifašistički pokret – partizanski. Četnici, kako sam rekao, nastaju kao antiokupacioni, dakle, ne antifašistički pokret, da bi od jeseni 1941. otišli u kolaboraciju. Istorijski izvori su tu vrlo jasni, problem je što se ovde izvori i činjenice ignorišu pa je sve postalo moguće. Saznanje o prošlosti se menja, ali ne i ona sama, međutim, i to saznanje se može menjati samo uz uvažavanje metodoloških okvira zanata istoričara, činjenica i izvora.

Kada je reč o nekadašnjoj Jugoslaviji, interpretativni narativi Drugog svetskog rata su u osnovi bili zasnovani na dokumentarno proverljivim faktima, dakle, istiniti, ali često predstavljeni ideološkim rečnikom, uz naglašenu heroizaciju partizanske borbe. Savremeni revizionizam je, međutim, zasnovan na neistinama i konstrukcijama, kao i na neistoričnoj slici, koja zanemaruje jedino moguću podelu i dihotomiju tokom perioda od 1941. do 1945. – a to je podela na fašizam i antifašizam.

(Relja Knežević, Dnevnik)

Podelite ovu stranicu!