BORIS KRŠEV: Jedno NE koje je promenilo sudbinu Jugoslavije

30 Jun 2018

Rezolucija Informbiroa – 70 godina posle

U istoriografiji se ponekad upotrebljavaju sinonimi čiji smisao i značenje zamenjuju čitav niz događaja koji se odnose ili predstavljaju posledicu tog istog događaja. Tako su i u našoj istoriografiji nastale asocijacije koje jasno ukazuju na događaje koji su proistekli iz Rezolucije Informbiroa od 28. juna 1948. godine – “istorijsko NE”, “IB-ovci” i “Goli otok”.

Politička pozadina ovog događaja manje-više je poznata našoj široj javnosti i ona bi se mogla sažeti u jednoj rečenici – partijsko rukovodstvo tadašnje Jugoslavije osuđeno je od sovjetskog političkog rukovodstva za dekadenciju i odstupanje od jedinstvenog puta u socijalizam. Međutim, za razliku od političkih, ekonomski aspekti ovog događaja ostali su u senci i nedovoljno istraženi, a tek na osnovu njih može se sagledati sva pragmatičnost politike koju je vodio Josip Broz.

Za početak, potrebno je napomenuti, da je nakon Drugog svetskog rata celokupna privreda tadašnje Jugoslavije vođena po ugledu na sovjetsko poimanje razvoja ekonomije – što je i bio prirodni sled stvari, jer se i na ideološkom i na spoljnopolitičkom planu težilo ka zbližavanju sa SSSR-om. Otuda se odmah nakon oslobođenja pristupilo nacionalizaciji, konfiskaciji i etatizaciji private imovine, agrarnoj reformi, i u skladu sa sovjetskim kolhozima i sovhozima – osnivanju seljačkih radnih zadruga, dok se u fabrikama uvodi brigadni sistem. Sovjetski stručnjaci bili su prisutni na svakom koraku (od privrednih preduzeća do vojske i policije), koji su davali smernice kako i na koji način se rukovodi i obavljaju određeni procesi. Uz potpisivanje ugovora o ekonomskoj saradnji, početkom 1947. osnivaju se i prva zajednička jugoslovensko-sovjetska preduzeća: JUSTA (za avio-saobraćaj) i JUSPAD (za rečni parobrodski saobraćaj). U tom periodu više od 50% jugoslovenskog spoljnotrgovinskog bilansa (uvoza i izvoza) vezano je za odnose sa SSSR-om.

Međutim, 10. februara te godine, na međunarodnom planu, do tada akutno a nerešeno jugoslovensko pitanje Slobodne teritorije Trsta stavljeno je pod protektorat UN. Takođe, američki Kongres 12. marta usvaja Trumanovu doktrinu, na osnovu koje se “SAD solidarišu sa svim slobodarskim narodima koji se odupiru pokoravanju i pritiscima spolja”. Koincidencija ili ne, ali već narednog meseca jedan od visokih jugoslovenskih dužnosnika Edvard Kardelj odlazi u Moskvu, ne bi li u razgovorima sa sovjetskim zvaničnicima pokušao smanjiti uticaj (i pritisak) njihovih predstavnika u rukovođenju jugoslovenskim preduzećima. Ali, sve se završilo samo na pokušaju…

Bitan moment i implementaciji Trumanove doktrine, bio je njen ekonomski deo – Maršalov plan, odnosno Program ekonomskog oporavka Evrope usvojen 8. juna 1947. Nudeći bespovratnu finansijsku pomoć, Sjedinjene Države obećavaju da će “ukloniti sve ekonomske razloge koji podstiču na agresiju”. Međutim, univerzalnost Maršalovog plana bila je ograničena, jer se u okviru Programa nalazila klauzula Termination of Assistance, na osnovu koje SAD ukidaju pomoć zemljama koje se protive liberalizaciji nacionalne ekonimije i čiji politički sistemi su suprotni američkim interesima. Ovo je bio jasan signal da se novčane donacije neće odnositi na zemlje koje su ostale pod sferom uticaja Sovjetskog Saveza.

Za 15 godina (1948-1963), koliko je trajala “moguća vojna intervencija” SSSR-a, Jugoslavija je na ime te opasnosti, ali i drugih zahteva, primila oko jedne milijarde dolara iz zapadnih fondova

Sasvim prirodno da je zvanična Moskva okarakterisala Maršalov plan kao trik, i zabranila svim zemljama istočnoevropskog bloka da se i interesuju za Program obnove, a kamo li da participiraju u njemu. Naposletku, kao odgovor na Trumanovu doktrinu, septembra 1947. u Škljarskoj Porembi (Poljska) u prisustvu predstavnika svih država “istočnog lagera” osniva se “Informacioni biro komunističkih partija” (Informbiro), kao koordinacioni organ (po ugledu na Kominternu) sa naglašenom ulogom sovjetskog političkog rukovodstva u odlučivanju. Za sedište ove organizacije određen je glavni grad Jugoslavije, tako da su zaključci sa osnivačkog kongresa početkom oktobra preko Beograda poslati u Rim i Pariz – Komunističkim partijama Italije i Francuske.

Tokom naredna dva meseca (mimo znanja Informbiroa i sovjetskog rukovodstva) tekli su razgovori o stvaranju Balkanske federacije, koju bi činile Jugoslavija, Bugarska i Albanija, tako da je januara 1948. u moskovskoj Pravdi osvanuo članak Georgi Dimitrova o skoroj realizaciji zajednice balkanskih i podunavskih zemalja. Na vest o stvaranju federacije usledila je žestoka i neprimerena reakcija najvišeg sovjetskog vrha – Staljina i Molotova, u kojoj se apriori osuđuju takve ideje “bez prethodnog konsultovanja”, a kao njihov protagonist identifikovan je Josip Broz Tito, koji je označen kao američki špijun zadužen za diskreditaciju sovjetske armije i komunističkog sistema. Pritisak je bio takav, da je Kardelj morao hitno da odleti za Moskvu i u noći između 11. i 12. februara 1948. potpiše obavezujući sporazum o uzajamnom konsultovanju FNRJ sa SSSR-om u vođenju spoljne politike.

Međutim, ni tu nije bio kraj pritiscima – 18. marta sovjetska strana donosi odluku o povlačenju svih svojih stručnjaka iz privrede, jer su “okruženi nedruželjubljem i nepoverenjem”.

Jugoslavija se nalazila na putu potpunog izolacionizma – i sa istoka i sa zapada. Jedino rukovodstvo Poljske radničke partije na čelu sa Vladislavom Gomulkom javno ne osuđuje članove CK KPJ, ali od toga se imalo malo vajde, jer upravo tada (20. marta) međunarodna trilateralna komisiju upućuje notu Jugoslaviji u kojoj zahtevaju vraćanje Trsta Italiji – uz jednu malu napomenu, da će za popustljiv stav jugoslovenskog rukovodstva – Jugoslavija dobiti 30 miliona dolara bespovratne pomoći, kao i 70 miliona beskamatnog kredita iz Maršalovog plana.

Titov pragmatizam stupa na scenu. Naravno da se oberučke prihvata ponuđena pomoć, što dovodi do nove reakcije sovjetskog rukovodstva. U pismu od 27. marta ponovo se osuđuju članovi CK KPJ (posebno Tito, Kardelj, Đilas, Vukmanović, Kidrič, Ranković), da ne vode u dovoljnoj meri “klasnu borbu”, da je javna tajna da je Vladimir Velebit britanski špijun i da se u svim sredinama ponovo vraćaju kapitalistički elementi

U odgovoru na izrečene optužbe, u pismu upućenom Staljinu i Molotovu od 13. aprila, ističe se dužna ljubav prema prvoj zemlji socijalizma Sovjetskom Savezu, ali ne manja od ljubavi prema sopstvenoj domovini Federativnoj Narodnoj Republici Jugoslaviji… Kako je pariski Figaro preneo: “Tito je izrastao iz čvrstog komuniste u čvrstog Jugoslovena”.

Usledilo je novo pismo SKP(b) od 4. maja Titu, Kardelju i članovima CK KPJ u kom se insistira da sovjetski istražni organi učestvuju u istražnom postupku povodom slučaja “Hebrang-Žujović”, kao i da se svi problemi na relaciji Moskva-Beograd rasprave na prvom narednom sastanku Informbiroa. U međuvremenu su Andrija Hebrang i Sreten Žujović isključeni iz partije zbog osnovane sumnje da su direktni krivci za izazivanje nepoverenja SKP(b) prema KPJ, a kako se približavao sastanak Informbiroa zakazan za sredinu juna u Bukureštu, jugoslovensko rukovodstvo donosi odluku o neodlasku, navodeći da bi se u datim okolnostima osećali više nego neravnopravni.

Rezolucija koju je doneo Informbiro 28. juna sadržala sve do tada izrečene optužbe SKP(b) na račun KPJ i njenog rukovodstva – od odstupanja od marksizma-lenjinizma, neprijateljskog stava prema SSSR-u, napuštanja klasne borbe, urastanja kapitalističkih elemenata u socijalizam, do uvođenja birokratskog aparata u rukovođenju partijom (za nepoštovanje principa izbornosti, nepostojanja partijske demokratije – kritike i samokritike).

Tribina o Rezoluciji IB-a

U četvrtak 28. juna na Fakultetu za pravne i poslovne studije Dr Lazar Vrkatić, održana je tribina povodom obeležavanja 70-godišnjice od Rezolucije IB-a. Iako je prošlo više nego dovoljno vremena za istorijsku ocenu ovih događaja, o njima se u javnosti i dalje ćuti. Na tribini su govorili dr Latinka Perović, dr Milivoj Bešlin, dr Duško Radosavljević i dr Boris Kršev.

Svi navodi izrečeni u Rezoluciji su već sutradan od strane CK KPJ odbačeni kao neosnovani (bez dokaza), i možda bi se sa ovom prepiskom nastavilo u nedogled, da 30. juna nije štab Džorža Maršala doneo odluku o hitnoj pomoći Jugoslaviji. Dotadašnja politika Stejt dipartmenta, koja se zasnivala na “čekati i budno pratiti” preformulisana je u “održati Tita na vlasti” – Tito je postao u očima američke administracije “erozivna i dezintegraciona snaga koja deluje unutar sovjetske sfere”. Ubrzo zatim, Jugoslavija je postala prva socijalistička zemlja izabrana kao nestalna članica Saveta bezbednosti, gde je i sa tog mesta branila njen suverenitet.

Iako su pojedine zemlje zapadne alijanse uslovljale finansijsku pomoć Jugoslaviji prethodnim obeštećenjem za imovinu koja je njima i njihovim građanima nacionalizovana, do kraja 1948. iz sredstava Međunarodne banke za obnovu i razvoj upućena je pomoć u iznosu od 3 miliona dolara, dok su tokom naredne godine SAD odobrile 40 miliona dolara dugoročnog kredita, švajcarske banke 10 miliona franaka, a Velika Britanija 8 miliona funti. Rekordna pomoć iz Maršalovog plana u iznosu od 68 miliona dolara upućena je 1950. povodom katastrofalne suše koja je pogodila Jugoslaviju. S gotovo nesmanjenim intenzitetom pružanje pomoći iz sredstava ovog fonda, kao i Londonskog i Pariskog kluba nastavilo se sve do 1963. kada je ocenjeno da Jugoslaviji više ne preti neposredna vojna opasnost od strane Sovjetskog Saveza. Za 15 godina (1948-1963) koliko je trajala “moguća vojna intervencija” SSSR-a, Jugoslavija je na ime te opasnosti, ali i drugih zahteva, primila oko jedne milijarde dolara (spoljni dug je uoči privredne reforme 1965. iznosio 1,3 milijarde dolara).

U međuvremenu, Jugoslavija je tokom pedesetih godina trasirala svoj put u socijalizam – samoupravljanje, kao i sopstveni koncept vođenja spoljne politike postavši lider Pokreta nesvrstanih.

Na unutrašnjepolitičkom planu, ojačao je sektor bezbednosnih službi, posebno Udbe, koja u prvi plan stavlja obračun sa “unutrašnjim neprijateljem”, odnosno “IB-ovcima” – članovima KPJ koji su se pozitivno izjasnili za Rezoluciju. Za sve njih bile su predviđene “mere oporavka” na kvarnerskim otocima – Goli i Sv. Grgur. Otuda se o “ideološkim posledicama” posledicama Rezolucije IB-a dugo nije smelo javno govoriti. Ako je onda iz straha za ličnu sigurnost to bilo razumljivo, postavlja se pitanje zašto se i danas, 70 godina posle, o ovim događajima ćuti?

(Govor na tribini povodom obeležavanja 70-godišnjice od Rezolucije IB-a)

Podelite ovu stranicu!